Ka Hikitia – Ka Hāpaitia | Te Rautaki Mātauranga Māori (te reo Māori)

Ka tae Māori atu ngā ākonga Māori ki ngā taumata angitu o te mātauranga, ka whai pūkenga hoki e whai wāhi ai rātau ki te ao Māori, ki Aotearoa me te ao whānui.

Ko Ka Hikitia te rautaki a ngā tari maha mō te rāngai mātauranga. Ko ngā tari nei, koia: ko Te Tāhuhu o te Mātauranga; ko Te Aho o Te Kura Pounamu; ko Mātauranga Aotearoa; ko Te Tari Arotake Mātauranga; ko Te Mana Tohu Mātauranga o Aotearoa; ko Matatū Aotearoa; ko Te Amorangi Mātauranga Matua; ko Te Whakarōpūtanga Kaitiaki Kura o Aotearoa hoki.

Ka raua atu ki te Rāngai Mātauranga ko ngā ratonga ako kōhungahunga katoa, ko ngā kura me ngā momo whare wānanga hoki.

Ka whakamārama mai a Ka Hikitia me pēhēa ngā mahi a ēnei tari hei tautoko i ngā ratonga mātauranga, arā, kia hurihia te aro o te rāngai whānui, kia tautokona ngā ākonga Māori me ō rātau whānau, hapū, iwi hoki kia eke ki ngā taumata angitu. Ka whakatakoto hoki a Ka Hikitia i tētahi kaupapa hei whakahaere i ngā mahi e tutuki ai ēnei whāinga.

Ngā whetū hei whai

  • He Huanga Kairangi: Ka tautoko mātau i ngā ākonga Māori me ō rātau whānau kia taea ngā huanga mātauranga e kairangi ana.
  • Te Whai Wāhitanga: Ka mātua whai mātau kia kaha tonu ngā hononga a ngā ākonga Māori me ō rātau whānau ki ngā wāhanga katoa o te pūnaha mātauranga.
  • Mauria Ngā Pūkenga: Ka whakanui, ka whakapiki anō i ngā pūkenga o ngā ākonga Māori me ō rātau whānau.
  • Hononga Whaihua: Ka tautoko mātau i ngā hononga kaha i waenga i ngā ākonga me ō rātau whānau, hapū, iwi hoki me ngā kaimahi mātauranga me ētahi atu hei tautoko i ngā huanga kairangi.
  • Te Tiriti o Waitangi: Ka whai mātau ki te whakatinana i Te Tiriti o Waitangi i roto i te rāngai mātauranga.

Ko tā ngā whetū nei he whakatakoto i ngā tikanga mahi hei whai mā mātau i roto i te pūnaha mātauranga hei tautoko i te tirohanga whāroa o Ka Hikitia.

He mea whakahāngai ēnei mai i Ka Hikitia 2013 ā, e whakaatu ana hoki i ngā kaupapa mauroa i roto i te mātauranga Māori. 

Kua roa tonu e ngoikore ana ngā mahi a te pūnaha mātauranga mō ngā ākonga Māori me ō rātau whānau.

Nō reira, kei raro rawa ngā huanga o ngā ākonga Māori i ērā o ētahi atu rōpū ākonga, ko te mutunga iho kāore tonu e aronui ana ki te pūnaha mātauranga.

Ka noho tēnei āhuatanga hei aupēhitanga mō ngā huanga papori, ahurea, hauora, ohaoha hoki o ngā whānau, hapū, iwi hoki o te motu, ka noho hoki hei whakataimahatanga mō Aotearoa whānui.

Mō ngā raraunga me ngā rangahau e pā ana ki ngā mahi a te pūnaha mātauranga mō ngā ākonga Māori, me haere ki educationcounts.govt.nz(external link) 

Ka whakamātau a Ka Hikitia me te Kaupapa Mahi Mātauranga, tētahi i tētahi.

Education Portfolio Work Programme 

He Tirohanga Whāroa: Te Tirohanga Whakamua ki te 30 tau me ngā whāinga

Whakamaua te pae tata kia tina – Whakamaua te pito mata kia puta ki te ao mārama…

Ko tātau ngā uri whakaheke mai i ngā tīpuna pōkai moana, pōkai whenua, he puna waihanga hoki, he mōhio pū hoki ki te totoro i ngā pae tawhiti.

Ka rite ngā akoranga kia noho tuwhera, kia ōrite te whiwhi, kia kaha tonu ngā hononga kia hāpai te tū, kia kake haere tonu hei painga anō mō te iwi me ngā tātai o āpōpō.

Whāia te pae tawhiti kia tata – Toroa ko tua o te pae tawhiti, ka tō mai kia tata!

He rautaki nā ngā tari maha mō te rāngai mātauranga

  • Ko ngā ākonga kei te iho: Ko ngā ākonga me ō rātau whānau kei te iho o te mātauranga.
  • Kāore he tauārai i roto i te mātauranga: Ka taea ngā whai wāhitanga me ngā putanga rawe mō ia ākonga.
  • Ngā whakaakoranga me te kaiārahi kounga: Ko te kounga o ngā whakaakoranga, kaiārahi hoki te mea whaitake mō ngā ākonga me ō rātau whānau.
  • Te anamata o ngā akoranga me ngā mahi: Ngā akoranga e hāngai ana ki ngā ao o ngā tāngata o Aotearoa i tēnei rā, ā, puta noa i ō rātau rā.
  • Mātauranga tūmatanui taumata tiketike tuwhera: E pono ana, e toitū ana te mātauranga o Aotearoa.

Ko tēnei tirohanga whāroa me ngā whāinga te kaupapa matua o tēnei ara mātauranga.

He mea nui kia noho taketake tonu a Ka Hikitia ki roto ki tēnei āhuahanga mā reira e mātua whakarite ai kia aronui ai ngā wāhanga katoa o te pūnaha mātauranga ki te tautoko i ngā ākonga Māori kia puta ki ngā taumata o angitu hei Māori anō.

Whāia te iti Kahurangi

Te Whānau
  • Me aronui tonu ngā ratonga mātauranga ki ngā ākonga i roto i te āhuatanga o ō rātou whānau.
  • Ka tautoko mātou i ngā ākonga me ō rātau whānau kia mōhio ki te whakatau tikanga, ki te āta akiaki i ngā ratonga mātauranga.
  • Ka tautoko mātou i ngā ākonga me ō rātau whānau ki te whakamahere ki te whai hoki i ngā ara mātauranga e wawatatia ana.

Te Tangata

  • Kei te wātea a Ngāi Māori i te whakatoiharatanga iwi, i te whakahāweatanga me te whakataunu.
  • I tautuhia e ngā ākonga Māori me ō rātau whānau ko te whakatoihara iwi tētahi o ngā tino taupā o te pūnaha mātauranga. Ka whai mātou ki te whakakore i tēnei āhuatanga me te tautoko i ngā hononga a ngā ākonga me ō rātau whānau ki ngā ratonga mātauranga.

Te Kanorautanga

  • He kanorau a Ngāi Māori, ā, me whai whakaaro ki te horopaki o ō rātau tini moemoeā me ō rātau tini wheako.
  • Ka aronui ō mātau ratonga mātauranga ki tēnei kanorautanga. Ka whai pūkenga tika tā mātāu ohu mahi hei tautoko i ngā ākonga Māori katoa ki te whakatutuki i ngā huanga kairangi.

Te Tuakiritanga

  • He mea nui te tuakiri, te reo me te ahurea mō ngā ākonga Māori.
  • Ka tautoko ō mātau ratonga mātauranga i te tipu o te reo Māori.
  • Ka tautoko mātou i te tuakiri, te reo, me te ahurea o ngā ākonga Māori i ā mātau mahi katoa hei whakapūmau i te mana, te whai wāhitanga me te eke taumata hei Māori tonu.

Te Rangatiratanga

  • Ka whakatau, ka whakatinana hoki a Ngāi Māori i o rātau hiahia mō te mātauranga.
  • Ka tautoko ō mātau ratonga mātauranga i ngā whānau, hapū, iwi Māori kia whai mana anō rātou i runga i te mātauranga o ngā ākonga Māori.
  • Ka tautoko mātau i a Ngāi Māori ki te whakatau tikanga mō te ako o ngā ākonga Māori. Ka noho haepapa tonu ki a rātou i ā mātou ratonga mātauranga anō.

E whakaaturia ana i ēnei pou ngā whakaaro matua i rongo ai mātau mai i a Ngāi Māori i roto i te wā roa tonu me ngā kōrero hoki kei ā mātau papa taunakitanga mō ngā mea tika, ngā mea whaihua ki te Māori. 

Ngā inenga matua

Ka taea te kī kua tutuki pai a Ka Hikitia ina:

a) kaha ana te whai wāhi a ngā ākonga Māori ā, kei te whiwhi rātou i ngā huanga mātauranga kairangi, ā,

b) he kaha anō te mahitahi a ngā whānau, hapū, iwi Māori me ō mātau ratonga mātauranga hei tautoko i ngā huanga mātauranga kairangi mō ngā ākonga Māori.

Ko ngā ratonga mātauranga nei, ko ngā kura kōhungahunga, ko ngā momo kura, ko ngā kaiwhakawhiwhi mātauranga tuatoru hoki.

Ka inea tēnei e mātou mā: te raraunga whai wāhitanga; ngā huanga NCEA; ngā huanga NZQF [ētahi inenga tutukitanga kē atu] me ngā rapunga whakaaro.

Feedback on Māori education – Kōrero Mātauranga(external link)

Ngā ingenga

Te Whānau
  • He kaha tonu te taetae atu me te whai wāhitanga o ngā ākonga Māori ki ō mātau ratonga mātauranga.
  • Ka auau tonu te huitahi a ngā whānau Māori me ngā ratonga i runga i te ngākau pai.
Te Tangata
  • E noho tangata whenua ana ngā ākonga Māori me ō rātau whānau i roto i te pūnaha mātauranga, kāore he take whakatoihara iwi.
Te Kanorautanga
  • E whiwhi ana ngā ākonga Māori i ngā huanga kairangi e ōrite ana ki ētahi atu.
  • He rite te āhua o te ohu mahi ki ō ngā tāngata e āwhinatia ana e ia. He māia anō ki te whakaanga ki ngā ākonga Māori me ngā whānau.
Te Tuakiritanga
  • Ka kite tonu, ka rongo hoki ngā ākonga Māori me ō rātau whānau i tō rātou tuakiri, reo, ahurea hoki i ia rā, i ia rā i roto i ngā ratonga mātauranga.
Te Rangatiratanga
  • E tino whai wāhi ana ngā whānau, hapū, iwi Māori ki te whakatau tikanga mō te ako o ngā ākonga Māori.

Mahia te mahi

Te Whānau: Me aronui tonu ngā ratonga mātauranga ki ngā ākonga i roto i te āhuatanga o ō rātou whānau.
  • Ka whāngai i ngā kōrero tika ki ngā ākonga Māori me ō rātau whānau i te wā tika mā ngā ara tika kia taea e rātau te whakaoti whakatau e pā ana ki te mātauranga.
  • Ka whakarite huarahi, tikanga hoki e pai ake ai te anganui o ngā ākonga Māori me ō rātau whānau ki ā mātau ratonga mātauranga.
  • Ka tautoko mātau i ngā ratonga mātauranga kia kaha ai rātau ki te whakaanga me te whakatipu hononga whaihua ki ngā ākonga me ō rātau whānau.
Te Tangata: Kei te wātea a Ngāi Māori i te whakatoiharatanga iwi, i te whakahāweatanga me te whakataunu
  • Ka whakatakoto kawatau e mārama ana mā ngā ratonga me te ohu mahi mō te whakamutu i te whakatoihara iwi i roto i te pūnaha mātauranga.
  • Ka whakarite kaupapa whanake ngaiotanga hei tautoko i ngā ratonga me te ohu mahi ki te whakatau i te whakatoihara iwi.
  • Ka tautoko mātau i ngā ākonga Māori me ō rātau whānau kia “kōrero tonu” mō te whakatoihara iwi.
Te Kanorautanga: He kanorau a Ngāi Māori, ā, me whai whakaaro ki te horopaki o ō rātau tini moemoeā me ō rātau tini wheako.
  • Ka whakarite, ā, ka whakapūmau hoki i ngā tikanga ngaio mō te ohu mahi mātauranga e tautuhi ana i ō mātau hiahia mō te mahitahi a ngā kaiako me ngā ākonga Māori.
  • Ka tuku kaupapa hei whakangungu i ngā kaiako me ngā kaupapa ako ngaio i roto i te huringa o te wā hei tautoko i te ohu mahi ki te whakatutuki i aua tikanga ngaio.
  • Ka tautoko wawe mātou i ngā ākonga Māori i te wā tika, arā te wā e hiahiatia ana.
Te Tuakiritanga: He mea nui te tuakiri, te reo me te ahurea mō ngā ākonga Māori.
  • Ka tuku mātau i te mātauranga reo Māori tino whai kounga.
  • Ka whakauru mātau i te tuakiri, te reo me te ahurea Māori ki te marau mō ngā ākonga Māori.
  • Ka tautoko mātau i ngā mahi a ngā ratonga mātauranga hei whakauru i te tuakiri, te reo me te ahurea Māori ki ngā mahi o ia rā.
Te Rangatiratanga: Ka whataktau, ka whakatinana hoki a Ngāi Māori i o rātau hiahia mō te mātauranga.
  • Ka tautoko mātau i a Ngāi Māori ki te whakarite, ki te ārahi hoki i ngā ara Kaupapa Māori i roto i ngā ratonga mātauranga.
  • Ka tautoko i a Ngāi Māori kia whai wāhi ki ngā mahi kaitiaki, arataki hoki o ngā ratonga mātauranga.
  • Ka mātua whai mātau kia āhei ai ngā tari me ngā ratonga mātauranga ki te whakatinana i ngā kawenga Kāwanatanga i roto i Te Tiriti o Waitangi.
  • Ka aroturuki mātau i ā mātau mahi, ka pūrongo ai ki ngā ākonga Māori me ō rātau whānau kia riro mā rātau tonu e whakawā ā mātau mahi.

Ka kitea te roanga atu o ngā whakamārama mō ā mātau tikanga mahi hei tautoko i te mātauranga reo Māori tino kounga i roto i a Tau Mai Te Reo (te Rautaki mō te Reo Māori i roto i te mātauranga) he tuhinga māhanga ki Ka Hikitia.

Me āta whakamāherehere, me āta raranga ngā mahi hei whakatinana i ngā takohanga kua oati nei mātau hei whakatutuki i ngā whāinga.

Me whakatōmua mātau i ētahi o ngā mahi nei, ā, me aro tēnei ki te tauritetanga o ngā kaupapahere ā-motu me ngā horopaki o ngā rohe.

Me kōkiri ngā mahi tika hei ngā wā tika hei ngā wāhi tika. Ka whakaritea mai e Te Tāhuhu o te Mātauranga me ngā tari mātauranga he mahere ā-motu, ā-rohe, ā-hapori hoki i runga i te mahi tahi ki ngā ratonga mātauranga me ngā iwi me Ngāi Māori kei ngā rohe, kei ngā hapori. Ka rite ton ute arotake, te tuiku pūrongo me te whakahou i ngā mahere nei.

Ngā mahi a Ka Hikitia – Pipiri 2020

Te Whānau: Ngā Mahi Hei Tautoko

Ka whāngai i ngā kōrero tika ki ngā ākonga Māori me ō rātau whānau i te wā tika mā ngā ara tika kia taea e rātou te whakaoti whakatau e pā ana ki te mātauranga.

Ka:

  • tirotiro me pēhea mātau e tautoko i ngā whānau ki te whai ki te whiriwhiri hoki i ngā ara mātauranga, mā te whai mōhiotanga tika hei wāhanga o He Taonga te Tamaiti.
  • tirotiro i ngā mahi whakatipu pūrongo akoranga kia taea e ngā ākonga me ō rātau whānau ngā kōrero tika e mārama tonu ai rātou ki te kauneke a te ākonga.

Ka whakarite huarahi, tikanga hoki e pai ake ai te anganui o ngā ākonga Māori me ō rātau whānau ki ā mātau ratonga mātauranga.

  • whakatinana mātau i a Te Pae Aronui, te rautaki a Te Tāhuhu o te Mātauranga hei tautoko i ngā hononga papai i waenga i ngā whānau me ngā ratonga mātauranga.
  • whakatinana mātau i a Toikuranui hei whakatipu i ngā kaupapa mātauranga me ngā iwi (he mahi tōmua tēnei).
  • mahi tahi ki ngā iwi me ngā whakahaere Māori kia noho ko rātau hei kaitakawaenga mō ngā ratonga me ngā hononga e tautokona ai ngā ākonga Māori me ō rātau whānau.

Ka tautoko mātau i ngā ratonga mātauranga kia kaha ai rātau ki te whakaanga me te whakatipu hononga whaihua ki ngā ākonga me ō rātau whānau.

Ka:

  • tirotiro i ngā huarahi hei whakakaha i te reo o ngā ākonga me ō rātau whānau me te awenga o ērā ki te mātauranga matua.
  • tirotiro i ngā ritenga mō ngā pae Whakatau Tautohetohe hei urupare ki ngā āwangawanga o ngā ākonga me ō rātau whānau.

Te Tangata: Ngā Mahi Hei Tautoko

Ka whakatakoto hiahia e mārama ana mā ngā ratonga me te ohu mahi mō te whakamutu i te whakatoihara iwi i roto i te pūnaha mātauranga.

Kei te:
  • whakarite kawatau mō ngā ratonga mātauranga kia wātea ai ngā ākonga Māori me ō rātau whānau i te whakatoihara iwi, te whakawetiweti me te whakataunu mā (he mahi tōmua tēnei):

    • Ngā Whāinga Mātāmua ā-Motu mō te Mātauranga me te Ako;
    • Te Rautaki Mātauranga Matua;
    • Te Pire Ako, Whakangungu hoki; me
    • Ngā Tikanga Mahi mō te Manaaki i ngā
    • Tauira Māturanga Matua.

Ka whakarite kaupapa whanake ngaiotanga hei tautoko i ngā ratonga me te ohu mahi ki te whakatau i te whakatoihara iwi.

Kei te:

  • tautoko mātau i te ohu mahi mātauranga mā te whakahau Give Nothing to Racism.
  • whakarite i Te Hurihanganui hei tautoko i te ohu mahi mātauranga ki te hāpai i ngā mahi akoako me te ahurea o te kura (he mahi tōmua tēnei).

Ka tautoko mātau i ngā ākonga Māori me ngā whānau kia “kōrero tonu” mō te whakatoihara iwi.

Kei te:

  • whakarite i tētahi whenu Mana Whānau mō Te Hurihanganui hei tautoko i ngā whānau ki te whakaanga ki ngā ratonga mātauranga.

Te Kanorautanga: Ngā Mahi Hei Tautoko

Ka whakarite, ā, ka whakapūmau hoki i ngā tikanga ngaio mō te ohu mahi mātauranga e tautuhi ana i ō mātau hiahia mō te mahitahi a ngā kaiako me ngā ākonga Māori.

Kei te:

  • whakahou i a Tātaiako hei tautoko i ngā kaiako ki te whakatipu pūkenga hei whakaanga ki ngā ākonga Māori me ō rātau whānau.
  • whakapakari i ā mātau huarahi whakangungu kaiako kaupapa Reo Māori, ngā tikanga whakauru kaiako me te ārahi kaiako hoki.
  • whakarite mātau i tētahi Rautaki Kaimahi Mātauranga hei whakapakari i te ako me te ārahitanga, hei whakaū hoki kei te rite tonu te āhua o ngā kaimahi mātauranga ki tērā o te pāpori ākonga āmua.
  • waihanga rautaki wā-roa mō te Ohu Mahi Mātauranga hei whakakaha i te whakaako me te arataki mā reira rite ai te āhua o te ohu mahi ki tērā o ngā reanga ākonga o āpōpō (he mahi tōmua tēnei).

Ka:

  • kōkiri mātau i ētahi mahi e pā ana ki ngā Arotake Kaiako māna ka whakatakoto huarahi e riro ai mā ngā kaiako tonu e whakahaere ngā mahi tirotiro, whakapakari, mahi tahi hoki.

Ka tuku kaupapa hei whakangungu i ngā kaiako me ngā kaupapa ako ngaio i roto i te huringa o te wā hei tautoko i te ohu mahi ki te whakatutuki i aua tikanga ngaio.

Kei te:

  • whakatinana mātau i ētahi taumata me ētahi hotaka Ako Punua Kaiako, tae atu ki te mōhio ki te reo.
  • whakatinana mātau i tētahi huarahi hou mō ngā whāinga tōmua mō te whakapakari kaiako.

Ka:

  • whakatipu mātau i te reanga hou o ngā kaiako ngaio, kanorau, ahurea hoki mā te whānuitanga o ngā kaupapa whakatipu kaiako.
  • tirotiro i te whakatūtanga o tētahi pokapū whanake kaiārahi e mātua whakarite ai ka taea e ngā kaiārahi kura te tautoko i te whanaketanga ngaiotanga o te ohu mahi mātauranga.

Ka tautoko wawe mātau i ngā ākonga Māori i te wā tika, arā te wā e hiahiatia ana.

Kei te:

  • tautoko i te aronga nui ki ngā ākonga Māori me ngā whānau mā te Mahere Mai Tautoko Akoranga.
tautoko i te ako ā-matihiko, tae atu ki ngā hononga me ngā hiahia mātauranga.

Te Tuakiritanga: Ngā Mahi Hei Tautoko

Ka tuku mātou i te mātauranga reo Māori tino kounga.

Kei te:

  • tautoko anō i ngā kaimahi o ngā Kōhanga Reo.
  • whakarite i tētahi rautaki ohu mahi Rāngai Māori hei whakawhanake i te ohu mahi arareo Māori.
  • waihanga i tētahi mahere Whakanoho Kura Arareo Māori e pūmau ai ngā huarahi hiranga mō ngā ākonga me ngā whānau.
  • arotake i ngā ritenga mō ngā pūtea me ngā ritenga mō te reo Māori me te Mātauranga Māori i te rāngai kura, i te rāngai mātauranga matua hoki.
  • whakatakoto i ngā hiahia kia mōhio ngā ratonga mātauranga me āta whakarite rātou kia wātea ai te ako i te reo Māori me ngā tikanga Māori.

Ka:

  • arotake, ka whakahou hoki i Te Marautanga o Aotearoa.

Ka whakauru mātou i te tuakiri, te reo me te ahurea Māori ki te marau mō ngā ākonga Māori.

Kei te:

  • whai kia nui ake te wāhi o te hītori o Aotearoa i roto i te marautanga (he mahi tōmua tēnei).
  • tautoko i ngā ohu mahi i ngā kura kōhungahunga me ngā kura kia whakauru i te reo Māori ki ngā ratonga mātauranga mā He Taonga te Tamaiti, Te Ahu o te Reo Māori me ā mātau whāinga mātāmua hou mō te ako ngaio.

Ka:

  • whakahou i te marautanga ā-motu i roto i te huringa o te wā kia mārama ake kia ngāwari tonu te whakamahi, me te whakarite kia kaha ake te aronga ki te oranga, te tuakiri, te reo me te ahurea.
  • tirotiro i te whakatūtanga o te pokapū whakawhanake marautanga, ka riro māna e ārahi i ngā kaupapa marautanga.
  • whakanoho mātau i te ao Māori me te mātauranga Māori ki roto i ngā taumata eke o NCEA.

Ka tautoko mātau i ngā mahi a ngā ratonga mātauranga hei whakauru i te tuakiri, te reo me te ahurea Māori ki ngā mahi o ia rā.

Kei te:

  • whakatakoto hiahia mō ngā ratonga mātauranga e mātua whakarite ai rātou kia whakaata ā rātou mahere, kaupapa here, marau ā-kura i ngā tikanga, te mātauranga o te iwi, me te ao Māori.
  • whakarite te anga angitu ākonga Ōritetanga hei tautoko hei whakamana hoki i ngā whakahaere mātauranga mātua kia arotahi ōna huarahi ako ki te ākonga me tōna katoa.

Te Rangatiratanga: Ngā Mahi Hei Tautoko

Ka tautoko mātou i a Ngāi Māori ki te whakarite, ki te ārahi hoki i ngā ara Kaupapa Māori i roto i ngā ratonga mātauranga.

Kei te:

  • tautoko i ngā whakahaere Kaupapa Māori kia tipu, kia āhei tā rātou whakaanga ki te Karauna.
  • whakarite kōrero tohutohu mō ngā Minita mō te āhua o tā mātou mahi tahi me ngāi Māori ki te whakapakari i ngā Ara Kaupapa Māori i roto i te Arotakenga o Ngā Kura o Āpōpō.

Ka:

  • whakarite i tētahi kaupapa mahi me ngā wānanga hei tautoko i a rātou kia tipu haere tonu.

Ka tautoko i a ngāi Māori kia whai wāhi ki ngā mahi kaitiaki, arataki hoki o ngā ratonga mātauranga.

Kei te:

  • whakarite tohutohu mō ngā Minita mō te whakapiki i te whai wāhi o Ngāi Māori ki te aratakitanga me te kaitiakitanga i ngā ratonga mātauranga i roto i te Arotakenga o Ngā Kura o Āpōpō.
  • whakatakoto i ngā kawatau mō te New Zealand Institute of Skills and Technology arā, me whakarite hononga ki a Ngāi Māori me te whakaatu hoki i te āhua o ngā hononga Māori-Karauna i roto i āna whakahaere.
  • tautoko i Te Taumata Aronui ki te tuku kōrero tohutohu, ki te ārataki hoki e pā ana ki ngā take me ngā huarahi mō te Māori i roto i te rāngai mātauranga matua (he mahi tōmua tēnei).

Ka mātua whai mātau kia āhei ai ngā tari me ngā ratonga mātauranga ki te whakatinana i ngā kawenga Kāwanatanga i roto i Te Tiriti o Waitangi.

Kei te:

  • whakahaere arotake “mātāpono tōmua” o ngā ture katoa e pā ana ki te mātauranga kia mōhio kei te hāngai ki Te Tiriti o Waitangi me Ka Hikitia.
  • whakarite huarahi e tuku tohutohu ai te Minita Mātauranga me te Minita mō ngā Hononga Māori-Karauna ki ngā whakahaere mātauranga mō te whakaanga me te whakatinana i ngā ritenga o Te Tiriti o Waitangi.
  • whakarite whāinga matua mō ngā ratonga mātauranga hei whakatinana i ngā ritenga o Te Tiriti o Waitangi.

Ka aroturuki mātau i ā mātou mahi, ka pūrongo ai ki ngā ākonga Māori me ngā whānau kia riro mā rātou tonu e whakawā ā mātou mahi.

Kei te:

  • whakatīmata anō i te whakaputanga mai o tētahi whakaahua raraunga mō ngā ākonga Māori.
  • whakarite i tētahi tirohanga ā-tau ki ngā whakapaunga pūtea mō te mātauranga Māori hei whakamātau i ā mātau mahi me te whakamahere haumi.

 

Me āta whakamāherehere, me āta raranga ngā mahi hei whakatinana i ngā takohanga kua oati nei mātau hei whakatutuki i ngā whāinga.

Me whakatōmua mātau i ētahi o ngā mahi nei, ā, me aro tēnei ki te tauritetanga o ngā kaupapahere ā-motu me ngā horopaki o ngā rohe.

Me kōkiri ngā mahi tika hei ngā wā tika hei ngā wāhi tika. Ka whakaritea mai e Te Tāhuhu o te Mātauranga me ngā tari mātauranga he mahere ā-motu, ā-rohe, ā-hapori hoki i runga i te mahi tahi ki ngā ratonga mātauranga me ngā iwi me Ngāi Māori kei ngā rohe, kei ngā hapori. Ka rite tonu te arotake, te tuiku pūrongo me te whakahou i ngā mahere nei.

Last reviewed: Has this been useful? Give us your feedback